MẤY TỪ LIÊN QUAN ĐẾN RƯỢU
Thứ ba, 07 Tháng 6 2016 15:32
Ấy là nhân ngày thành lập Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh 26-3, chi đoàn có trao đổi về chủ đề “Thanh niên hôm nay trước các tệ nạn xã hội”. Trong khá nhiều nội dung mà các bạn đoàn viên bàn luận, có một vấn đề thu hút sự quan tâm của toàn xã hội. Đó là lối sống buông thả, đến nỗi nghiện ngập rượu bia của một số người đang là một vấn nạn. Có một bạn mạnh mẽ lên án chuyện sa đà vào việc uống các đồ uống có cồn mà bạn dùng khá nhiều từ để buộc tội: say rượu, ma men, nát rượu, sâu rượu…
alt
Tuy nhiên, lại có ý kiến cho rằng cần phải phân biệt cho rõ các từ này. Không thể vì ghét mấy người nghiện rượu mà tự nhiên vô cớ gán cho họ cả một loạt “mỹ từ” kia được. Nhưng anh bạn kia (vì đang hăng hái chống tiêu cực) thì khăng khăng nói rằng dùng các từ đó cũng chả sao, vì đó là những từ đồng nghĩa. Tôi lúc đó, quả thực, cũng không thể ngay lập tức trả lời thắc mắc của các bạn trẻ này một cách rạch ròi. Mặc dù trực giác ngôn ngữ mách bảo tôi là ngữ nghĩa của chúng là khác biệt. Vậy ta phải xem tư liệu trong từ điển và qua cách sử dụng tiếng Việt hiện nay.
Rượu là một chất lỏng, có vị cay nồng, thường được cất từ chất bột hoặc trái cây đã ủ men qua một thời gian thích hợp: rượu trắng, rượu màu, rượu vang, rượu sâm banh, rượu cẩm, rượu cần, rượu nếp… là những loại rượu thông dụng hiện nay. Nhưng rượu là một chất kích thích, dùng nhiều sẽ gây nghiện. Nghiện là sự ham thích một cái gì đó thành thói quen khó bỏ. Nghiện rượu, nghiện thuốc, nghiện ma túy, nghiện internet (một loại nghiện công nghệ mới, đó là mê mẩn mạng internet (interconnected system of network - hệ thống mạng nối kết toàn cầu)… đều là những đam mê khó cưỡng, thường đem lại những hiệu ứng tiêu cực trong cuộc sống. Củng bởi khi say sưa nghiện ngập (bất cứ cái gì) thì người ta dễ biến mình thành nô lệ cho cái đó mà chểnh mảng công việc, làm lệch lạc hành vi, ảnh hưởng tới chất lượng sống…
Người nghiện rượu có thể gọi là ma men được không? Ma men không phải là từ chỉ người. Đó là từ ám chỉ rượu, với sức cám dỗ ghê gớm khó cưỡng, cứ như một “con ma” dẫn dắt vậy (Gửi đời vào chốn ma men/ Ngồi ôm be rượu mà quên đường về - ca dao). Ai đã bị con ma men kia kéo vào là sẽ đánh mất sự tự chủ, biến mình thành một người khác ngay.
“Người khác” ấy có thể là “sâu rượu”. “Sâu” là một từ thuần Việt, dùng để chỉ một dạng ấu trùng của sâu bọ, thường ăn hại cây cối, mùa màng. Sâu trưởng thành có thể thành kén, bướm… và tiếp tục chu trình sinh nở thành sâu khác. Ta thường gặp sâu rau, sâu khoai, sâu lúa, sâu răng (bệnh làm hủy một hay nhiều lớp của răng, có thể làm hỏng răng, do vi trùng gây nên). Sâu rượu là một từ chỉ ai đó uống nhiều rượu, hết ngày này sang ngày khác (có khác gì sâu ăn lá hay đục thân cây cối đâu!).
Người khác ấy có thể là người “nát rượu”. Đó là kết hợp giữa hai thành tố “nát + rượu”. “Nát” là từ chỉ cái gì đó “bị vỡ vụn ra hoặc bị giập tới mức không còn hình thù gì nữa” (Trần Quốc Toản trong lúc tâm trạng căm thù tột độ quân Nguyên mà tự tay bóp nát quả cam lúc nào không biết). Khi “nát” kết hợp với một thành tố khác, sẽ thành một từ chỉ sự chuyển biến về một mức độ nào đó: nát nước là “suy nghĩ, bàn tính kĩ lưỡng đủ mọi cách và không còn cách nào không nghĩ đến (để tìm ra cách giải quyết tốt nhất)”, nát óc là “suy nghĩ rất  căng thẳng để cố tìm cách giải quyết một vấn đề khó khăn, phức tạp”… Tổ hợp nát rượu dùng để chỉ ai đó nghiện rượu nặng tới mức luôn rơi vào trạng thái say khướt, rất ít khi tỉnh. Ai nghiện rượu đến độ bị cho là nát rượu là ở tình trạng rất đáng lo ngại. Người nát rượu gần như không đủ tỉnh táo để kiểm soát hành vi của mình. Họ có thể gây ra những hành động bất thường, nguy hiểm, không lường trước được.
Chỉ cần phân tích đôi điều như thế, ta cũng thấy ngữ nghĩa của các từ: ma men, say rượu, nghiện rượu, sâu rượu, nát rượu… tuy cùng nằm trong một trường nghĩa (những từ gần nhau theo một chủ đề từ vựng – ngữ nghĩa) nhưng lại có sự khác nhau nhất định về nét nghĩa. Chúng hoàn toàn không thể đồng nhất, thay thế cho nhau mà được sử dụng trong những ngữ cảnh khác nhau.

PGS TS PHẠM VĂN TÌNH
 


Tìm chúng tôi trên Facebook




 



 





Liên kết website

Thống kê truy cập

mod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_counter
mod_vvisit_counterHôm nay1831
mod_vvisit_counterHôm qua17525
mod_vvisit_counterTuần này36374
mod_vvisit_counterTuần trước105942
mod_vvisit_counterTháng này272510
mod_vvisit_counterTháng trước395206
mod_vvisit_counterTất cả28505736
  Hội đồng Biên tập:
Chủ tịch: PGS. TS Nguyễn Văn Việt - Chủ tịch VBA
Các ủy viên:
THS. Nguyễn Tiến Vỵ
Văn Thanh Liêm
GS. TS Đinh Văn Thuận
Nhà sử học Dương Trung Quốc

Phó Tổng biên tập phụ trách:
 
Nhà báo Nguyễn Văn Chương