Trách nhiệm xã hội của nhà báo thời toàn cầu hóa
Thứ ba, 07 Tháng 6 2016 11:05
Bởi nhiều nguyên nhân, nhưng theo tôi có hai nguyên nhân căn cốt. Một là, nhiều chuyện hết sức gay cấn và bức thiết đặt ra trong đời sống xã hội (ví dụ biển ô nhiễm, cá chết hàng loạt; hạn hán khốc liệt, cây trồng không nước tưới, con người vật lộn vì thiếu nước sinh hoạt). Hai là, thời toàn cầu hóa, thông tin – cả thông tin tốt và thông tin xấu, cả thuận chiều và ngược chiều “bủa vây”, tác động mạnh mẽ đến cuộc sống người dân. Bao trùm và nổi bật trên cả hai vấn đề đó, chính là trách nhiệm xã hội và nghĩa vụ công dân của nhà báo trong thông tin.
Hãy bắt đầu từ vấn đề toàn cầu hóa. Chúng ta đang sống trong thời đại kỹ thuật số, với sự nâng bước của công nghệ thông tin hiện đại, toàn cầu hóa đang trở thành mối quan tâm hàng đầu trên nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội, đặc biệt là lĩnh vực thông tin. Nó diễn ra chóng mặt với tốc độ và quy mô nằm ngoài sức tưởng tượng của ngay cả các nhà nghiên cứu. Cùng một lúc nhân loại có thể cùng xúc động hay phẫn nộ về một thông tin, một hình ảnh được phóng ra trên xa lộ thông tin phẳng, không biên giới của hành tinh này. Không còn là luồng gió mới của thời khởi đầu Internet nữa, mà giờ đây đã là những cơn bão thông tin toàn cầu. Không chỉ những tuyên bố, thông điệp quan trọng, to tát, mà nhiều khi chỉ một câu nói, một bản tin, một hình ảnh xảy ra ở một đường phố hoặc một làng quê nào đó trên đất nước ta cũng có thể lập tức được thế giới biết đến và lưu dấu lại. “Dân bức xúc nên phá nhà ông Vươn” – Câu trả lời của vị Phó Chủ tịch UBND TP Hải Phòng và bức ảnh chụp cảnh Phó Chánh Văn phòng UBND huyện Tiên Lãng (Hải Phòng) cay cú, hùng hổ chỉ mặt đe dọa, đuổi phóng viên không cho vào khuôn viên ủy ban tiếp xúc với các nhân chứng trong vụ án Đoàn Văn Vươn  đã lập tức được nhiều hãng thông tấn và báo, đài nước ngoài đưa như câu nói, hình ảnh nóng, phản cảm nhất trong thời điểm nóng bỏng  của vụ án.  Lúc đó có muốn rút thông tin lại cũng không được nữa. Vạ mồm vạ chữ trong thời đại Internet nguy hiểm là vậy. Dù có hạ bài, hạ ảnh thì công cụ tìm kiếm trên Google vẫn chỉ ra. “Văn bia” Internet vẫn còn đó. Thời công nghệ hiện đại, Internet và các mạng xã hội tương tác (mạng Facebook có tới 1,15 tỷ thành viên) đã phá vỡ mọi biên giới thông tin, tin tức hình ảnh truyền lan với tốc độ chóng mặt. Theo con số thống kê được công bố, hiện nay ở Việt Nam có 35 triệu người sử dụng Internet, trung bình mỗi người Việt Nam sử dụng Internet  5,2 giờ mỗi ngày, trong đó có 3,1 giờ cho mạng xã hội. Tổng số người sử dụng mạng xã hội ở Việt Nam lên tới khoảng 30 triệu người, phổ biến nhất là Facebook. Sự phát triển mạnh mẽ, sức hấp dẫn, cập nhật xuất bản thông tin dễ dàng, tốc độ lan truyền nhanh chóng, liên tục từng giây, tín chất kết nối, tương tác mở, bày tỏ ý kiến trực tiếp và tranh luận công khai là ưu thế của mạng xã hội đem đến trong kỷ nguyên công nghệ số. Mạng xã hội ngày càng “phủ sóng” rộng khắp trên toàn thế giới, trở thành nguồn thông tin vô cùng phong phú cho cộng đồng xã hội, kể cả các báo chí khai thác. Nhiều quan chức và cơ quan công quyền của nhà nước cũng sử dụng Facebook. Vì  thế thông tin “tốt” , “xấu” lẫn lộn có thể nhiễu loạn gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến xã hội. Không ít trường hợp mạng xã hội còn dẫn dắt thông tin, tạo nên những làn sóng dư luận mạnh mẽ, kể cả những làn sóng dư luận trái chiều. Những vấn đề nóng, những thông tin nhạy cảm thu hút nhiều người quan tâm bày tỏ chính kiến, thậm chí “ném đá” tơi bời sẽ trở thành những “tâm trạng xã hội”. Tâm trạng bức xúc đó lại được thể hiện trên mạng xã hội Facebook, mỗi ý kiến lại kéo theo hàng trăm, thậm chí hàng nghìn hàng vạn lượt người “chia sẻ” với những hệ lụy nhiều khi vượt tầm kiểm soát. Hãy lấy một ví dụ, bắt đầu từ cụm từ “Sát thủ máu lạnh”. Cụm từ mới này không hiểu do nhà báo nào đầu tiên đưa ra, nhưng nó đã nhanh chóng đi vào đời sống, dùng để chỉ những kẻ giết người không ghê tay. Những vụ án man rợ làm náo động xã hội, tràn ngập trên báo, đặc biệt là trên mạng xã hội những ngày này. Thế nhưng, lời khai của kẻ thủ ác còn làm ta lạnh người hơn nữa.
alt
Nhà báo tác nghiệp (Ảnh minh họa).
Xã hội ghê rợn khi nghe Lê Tuấn Anh, kẻ đã hiếp dâm, giết chết và vứt xác em N.T.B.N, đang là học sinh THPT, quê ở xã Quảng Châu, huyện Quảng Xương – Thanh Hóa xuống sông  “hồn nhiên” trả lời các điều tra viên về động cơ giết người – “Cháu là họ hàng với anh Lê Văn Luyện nên cháu phải làm một điều gì đấy giống anh ấy”. Khép lại bản án phúc thẩm 18 năm tù cho Lê Văn Luyện, kẻ giết hại dã man cả nhà chủ tiệm vàng Ngọc Bích - Bắc Giang gần 5 năm trước (29/8/2011), dư luận đã cảnh báo rằng, nếu có những kẻ bệnh hoạn thần tượng Lê Văn Luyện, nhận là đồng đội, là cùng hội với Lê Văn Luyện thì những bất trắc của tội ác phía trước là không thể xem thường. Dự cảm đó đã thành sự thật, khi Lê Tuấn Anh  coi Lê Văn Luyện là thần tượng, nhận có họ hàng với Luyện và thấy cần phải giết người lạnh lùng như Luyện. Hắn không chút hoảng hốt tra tay vào còng số 8, mặt lạnh lẽo như hiện thân của cái chết, không chút sinh khí?
Gần 5 năm trước đây, đã có thời điểm hàng tháng trời dư luận “bội thực” thông tin về Lê Văn Luyện. Mọi diễn biến, kể từ lúc xảy ra án mạng đến truy bắt đối tượng, từ kết luận điều tra đến cáo trạng, từ xét xử sơ thẩm tới phúc thẩm cho đến lúc vụ án đã khép lại vẫn chưa hết… Có nhà báo vào tận trại giam khai thác tiếp thông tin của Luyện, cả lời Luyện kể về “mối tình đơn phương” của mình. Hình ảnh Luyện tràn lan trên nhiều trang web. Hàng trăm bức ảnh mọi góc độ, nhưng không một giọt nước mắt, không một thoáng bối rối, chỉ có nụ cười mỉm của Luyện khi biết chắc không bị tử hình. Vụ án len lỏi vào từng ngõ phố, từng bữa cơm gia đình. Cư dân mạng biến Luyện thành nhân vật trong các trò games, phim ảnh nổi tiếng tạo ra sự phản cảm ghê gớm: - Luyện trở thành “người đại diện” của games đào vàng, thành “anh chàng ăn mày đẹp trai”, thành đại ca trong “Long ruồi”, thành đại ca sánh vai với các kiều nữ, thành ngôi sao điện ảnh Lý Liên Kiệt, thành “cướp biển”… Vì sao báo chí đưa ra cơ man thông tin như thế trước xã hội ? Người đọc, đặc biệt là lớp trẻ được thụ hưởng gì từ những thông tin ấy? Chỉ biết rằng, Lê Tuấn Anh, ở mãi vùng xã Quảng Châu (Quảng Xương – Thanh Hóa), cũng biết rõ về “sát thủ máu lạnh” Lê Văn Luyện ở tận Bắc Giang. Thông tin về vụ án, qua phát thanh, truyền hình, các trang báo và clip điện thoại di động tải về làm rúng động cả làng quê. Lời khai về động cơ giết người của Lê Tuấn Anh, người tự nhận là họ hàng và coi Lê Văn Luyện là thần tượng, đã như đám mây tích điện của tội ác – một thông điệp không thể xem thường.
Rõ ràng thời toàn cầu hóa, trách nhiệm xã hội của nhà báo càng nặng nề, phức tạp hơn. Nói trách nhiệm xã hội của nhà báo cũng tức là đề cập chủ yếu tới trách nhiệm xã hội của nhà báo trong thông tin. Thông tin là một nhu cầu không thể thiếu của đời sống con người. Nó càng trở nên bức thiết trước những sự kiện, sự việc nóng bỏng. Khi đó, nếu thông tin chính thống không kịp thời xuất hiện, thì con người rất dễ đến với những thông tin đồn đoán vỉa hè và những "bình loạn" sôi sục trên cộng đồng mạng để chắt lọc ra thông điệp cho riêng mình. Bởi vậy, không mấy ngạc nhiên khi không chỉ một lần, và cũng không chỉ một Ban biên tập báo chính thống đã phải ra thông báo bác bỏ sự cáo buộc vô căn cứ của các trang mạng nhằm vào mình. “Thông tấn xã vỉa hè” - Không hiểu câu đó của ai, lần đầu xuất hiện và đi vào đời sống trong văn cảnh nào. Nhưng rõ ràng, nó nhằm chỉ những thông tin đồn đoán, đa phần là bịa đặt, không giấy thông hành sôi sục trên đời sống vỉa hè, quanh bàn nhậu, thì thào như buôn bạc giả hoặc chém gió trong phòng khách các chính trị gia sa lông. Nó chỉ thực sự khăn gói ra đi khi thông tin chính thức về sự việc được Thông tấn xã Việt Nam hoặc đài, báo chính thống đưa ra. Giống như, bóng đêm tự khắc biến mất khi bình minh của ngày mới ló rạng. Như vậy có nghĩa là, chỉ có thể định hướng thông tin bằng chính thông tin, chỉ có thể dẹp sự nhiều loạn thông tin và đồn thổi trong xã hội bằng chính thông tin. Mọi áp đặt, mệnh lệnh nhằm cưỡng bức thông tin theo ý chủ quan của con người, không tôn trọng sự thật cuối cùng đều sẽ phản tác dụng. Sự thật là món quà vô giá mà thượng đế ban cho con người. Nhất thời, vàng thau có thể lẫn lộn; kim cương, cát sỏi, bùn đất có thể trộn lẫn nhưng cuối cùng với sự sàng lọc của thời gian kim cương vẫn là kim cương, cát sỏi vẫn là cát sỏi, không thể phù phép để biến cát sỏi thành kim cương được.
Thông tin quan trọng đến thế. Vậy nhà báo cần quan niệm, cư xử như thế nào với thông tin (tin tức mà mình sẽ đưa) để làm tròn trách nhiệm  của mình với xã hội?
Minh bạch, kịp thời & trách nhiệm. Chưa bao giờ, ba trong số những thành tố quan trọng cấu thành nhịp thở yên bình của xã hội, lại có ấn tượng mạnh mẽ như những ngày này. Ở đây, tạm khu trú vấn đề, chỉ bàn tới sự minh bạch, kịp thời & trách nhiệm trong đời sống thông tin.
Trước hết, thông tin nhà báo săn lùng được và đưa ra xã hội thông qua các phương tiện truyền thông dứt khoát phải đảm bảo tính minh bạch. Nghĩa là thông tin đó phải đúng sự thật (có thể chưa được toàn diện và đầy đủ vì sự việc còn phát triển), nhưng phải dúng và phải rõ ràng, không thể ỡm ờ, nước đôi, nửa đúng nửa sai được. Tiếp đó thông tin phải đảm bảo tính kịp thời (nhanh phút nào, kịp thời phút nào tốt phút đó… Bởi sự chậm trễ là mảnh đất tốt cho những tin tức bịa đặt, đồn đại thả sức hoành hành gây hại và gây rối xã hội). Và tính trách nhiệm (trách nhiệm của người viết, trách nhiệm của cơ quan báo chí khi đưa thông tin dó ra xã hội - Đó là trách nhiệm xã hội và nghĩa vụ công dân trước luật định và trước các Quy ước nghề nghiệp). Vụ cá chết hàng loạt ở bờ biển một số tỉnh miền Trung gây hoang mang dư luận thời gian qua là một ví dụ. Sự việc hết sức nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp tới không chỉ đời sống, sinh kế, sức khỏe của bà con ngư dân miền biển đã không thể kết luận rõ ràng và chính xác ngay nguyên nhân cá chết, đã gây ra những phức tạp không đáng có trong dư luận xã hội. Nói thế để thấy thông tin chính thức và chính xác về nguyên nhân cá chết quan trọng và cần thiết tới mức nào.
Thông tin minh bạch long lanh  như một giọt nước mát lành bay trong vũ trụ bao la. Dư luận nhiều khi khát khao chờ đợi nó. Ta có thể nhắc lại một sự việc hơn ba năm về trước. Đó là chiếu tối 20 - 8 - 2012 Cơ quan điều tra bắt giữ Nguyễn Đức Kiên (tức bầu Kiên), Phó Chủ tịch Hội đồng sáng lập Ngân hàng Thương mại cổ phần Á Châu ACB, Phó Chủ tịch Công ty cổ phần bóng đá VPF. Đó là một tin gây chấn động và những đồn đoán xung quanh mối liên hệ giữa ông này với một số ngân hàng đã làm thị trường chứng khoán Việt Nam chao đảo, gây hoang mang cho một bộ phận dân cư có tiền gửi ngân hàng này… Nhưng dư luận đã lập tức được trấn an, khi chỉ qua một đêm, ngày hôm sau (21 - 8), trên diễn đàn Quốc hội trả lời chất vấn cử tri được truyền hình, phát thanh trực tiếp, Thống đốc Ngân hàng nhà nước khẳng định: Khách hàng gửi tiền tại ACB có thể hoàn toàn yên tâm. NHNN sẵn sàng hỗ trợ thanh khoản để đảm bảo an toàn hệ thống. Ông Nguyễn Đức Kiên là Phó Chủ tịch Hội đồng sáng lập ngân hàng ACB song cơ chế Hội đồng sáng lập này không có trong bất cứ văn bản pháp luật nào. Ngân hàng ACB cũng ngay lập tức thông báo khẳng định ngân hàng vẫn hoạt động bình thường, ông Nguyễn Đức Kiên bị bắt không liên quan tới ngân hàng...
Những thông tin chính thống, kịp thời trên như trận mưa tức khắc làm dịu mát mảnh đất thông tin đang sục sôi, nóng bỏng những đồn đoán và cả những chiều kích không chút thiện chí. Đó có thể xem là một trường hợp thông tin điển hình, ấn tượng chứa đựng cả ba thành tố quan trọng: minh bạch, kịp thời & trách nhiệm. Nó xứng đáng là "giọt nước long lanh” tham gia vào cuộc du ngoạn không mệt mỏi trong vũ trụ bao la thông tin của thời toàn cầu hóa.
Trong bài thơ “BÃO” nổi tiếng của mình, nhà thơ Tế Hanh viết:
“Cơn bão nghiêng đêm, cây gẫy cành bay lá / Ta nắm tay nhau cùng qua đường cho khỏi ngã…”
Tôi xin mượn hình ảnh hai câu thơ nổi tiếng ấy để kết thúc bài viết về trách nhiệm xã hội của nhà báo thời toàn cầu hóa của mình:
“Cơn bão thông tin, dân ngã lòng trông đợi / Những giọt ban mai trên phím bấm toàn cầu…”./.

TRẦN MAI HẠNH

Tin mới hơn:
Tin cũ hơn:

 


Tìm chúng tôi trên Facebook




 



 







Liên kết website

Thống kê truy cập

mod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_counter
mod_vvisit_counterHôm nay27
mod_vvisit_counterHôm qua14846
mod_vvisit_counterTuần này46047
mod_vvisit_counterTuần trước102679
mod_vvisit_counterTháng này176241
mod_vvisit_counterTháng trước395206
mod_vvisit_counterTất cả28409467
  Hội đồng Biên tập:
Chủ tịch: PGS. TS Nguyễn Văn Việt - Chủ tịch VBA
Các ủy viên:
THS. Nguyễn Tiến Vỵ
Văn Thanh Liêm
GS. TS Đinh Văn Thuận
Nhà sử học Dương Trung Quốc

Phó Tổng biên tập phụ trách:
 
Nhà báo Nguyễn Văn Chương