Trong mấy năm gần đây, ngành bia đã và đang phải đối mặt với các khó khăn chồng chất nay lại thêm đề xuất tăng thuế Tiêu thụ đặc biệt (TTĐB) với rượu bia, theo lộ trình sẽ lên mức 100% vào năm 2030 gây nên “cú sốc” lớn cho các doanh nghiệp.

“Cú sốc” lớn của doanh nghiệp ngành bia

Mới đây, Bộ Tài chính vừa công bố dự thảo Luật thuế TTĐB (sửa đổi) dự kiến sẽ được trình Quốc hội thông qua tại kỳ họp vào tháng 5/2025. Cụ thể, Bộ Tài chính đề xuất tăng thuế tiêu thụ đặc biệt với rượu bia theo lộ trình từ năm 2026 đến năm 2030, mức cao nhất có thể lên tới 100%.

Trong đó, Bộ Tài chính đưa ra hai phương án lộ trình tăng thuế TTĐB với mặt hàng bia. Phương án 1, tăng từ mức 65% của năm 2025 lên 70% năm 2026 và liên tiếp tăng thêm 5% mỗi năm lần lượt là 75%, 80%, 85%, 90% với các năm 2027, 2028, 2029 và 2030.

Với phương án 2, đề xuất tăng thuế tiêu thụ đặc biệt với mặt hàng bia từ 65% năm 2025 lên thẳng 80% năm 2026, sau đó tiếp tục tăng 5% mỗi năm lên mức cao nhất là 100% vào năm 2030.

Người tiêu dùng lựa chọn sản phẩm đồ uống

Đây là cú tăng “sốc” lớn nhất chưa từng có trong lịch sử tăng thuế TTĐB đối với ngành rượu bia trên cơ sở giải thích của Bộ Tài Chính là để đạt mục tiêu tăng giá bán rượu, bia ít nhất 10% theo khuyến nghị tăng thuế của WHO.

Bởi lẽ, nền kinh tế Việt Nam nói chung và ngành bia nói riêng kể từ sau giai đoạn Covid-19 đến nay đã và đang đối mặt với rất nhiều thách thức do tốc độ tăng trưởng kinh tế chậm lại, dẫn đến sự sụt giảm niềm tin và nhu cầu của người tiêu dùng.

Theo thống kê, từ năm 2019 trở về trước, trung bình ngành bia tăng trưởng 5% - 6%/năm. Nếu theo tốc độ tăng đó, đến năm 2022, ngành bia phải tăng 20% so với năm 2019, nhưng thực tế, năm 2021 ngành bia giảm 10% -15%; năm 2022 giảm khoảng 7%.

Lãnh đạo Hiệp hội Bia - Rượu – Nước giải khát Việt Nam (VBA) cho biết, các doanh nghiệp ngành đồ uống đang gặp rất nhiều khó khăn, có những doanh nghiệp năng lực sản xuất chỉ ở mức dưới 80% so với trước đại dịch Covid-19, sản lượng sản xuất chỉ đạt 60% so với công suất thiết kế, sản lượng và doanh thu giảm từ 20 - 25%, lợi nhuận giảm tới 30%...

Bên cạnh đó, việc triển khai gắt gao Nghị định 100 về kiểm soát nồng độ cồn tác động tới doanh số của các công ty sản xuất, phân phối mặt hàng đồ uống có cồn, đặc biệt là các doanh nghiệp bia vốn đã chịu nhiều hạn chế ít nhất từ 4 Luật lớn: Luật phòng chống tác hại rượu bia, Luật thuế tiêu thụ đặc biệt, Luật thương mại, Luật quảng cáo, thương mại điện tử… Trong khi đó, các chính sách hỗ trợ cắt giảm thuế giá trị gia tăng không được áp dụng đối với ngành đồ uống có cồn.

Hơn nữa khi tăng thuế làm giá sản phẩm tăng cao, người tiêu dùng sẽ có xu hướng chuyển sang các mặt hàng khác rẻ tiền hơn, tiêu dùng các sản phẩm trôi nổi, chất lượng kém, hàng lậu, hàng giả… Việc tăng thuế sẽ làm giảm tính cạnh tranh của các sản phẩm trong nước. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy tăng thuế cao sẽ tạo ra khoảng cách lớn về lợi ích giữa sản phẩm chính thống và bất hợp pháp cho hàng lậu sẽ tăng cao, tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với sức khỏe người tiêu dùng, phát sinh chi phí cho các cơ quan quản lý thị trường, hải quan chống hàng lậu…

Theo khảo sát thực tế tại một số địa phương hiện nay, tình hình các doanh nghiệp tư nhân sản xuất các sản phẩm bia nhái các thương hiệu lớn và bán trên thị trường với giá rất rẻ, gần như bằng với giá thành sản xuất không có thuế. Ước sản lượng những sản phẩm bia nhái thương hiệu đó khoảng 200-300 triệu lít.

Ngành bia giảm mạnh lợi nhuận

Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, lợi nhuận thuần của toàn ngành sản xuất và kinh doanh đồ uống chỉ sau 01 năm kể từ khi đại dịch Covid-19 đã giảm tới 67%. Đến nay, mặc dù đã có những bước phục hồi nhất định nhưng công suất sản xuất của toàn ngành vẫn ở mức dưới 80% so với năng lực.

Hơn nữa, thu nhập của người dân giảm do ảnh hưởng của đại dịch nên nhu cầu tiêu thụ cũng giảm. Hệ thống nhà hàng, quán ăn đều ghi nhận lượng khách giảm mạnh dẫn tới phải đóng cửa hoặc cắt giảm nhân viên, giảm quy mô... Kéo theo ảnh hưởng tới cả chuỗi cung cấp, thậm chí tới cả ngành du lịch và ngành nông nghiệp.

Chỉ số tồn kho toàn ngành đồ uống năm 2023 ước tính tăng 120% so với năm 2022. Quý II năm 2024 cũng ghi nhận chỉ số tồn kho ngành đồ uống tăng gần 128.9%.

Đa dạng sản phẩm đồ uống 

Ghi nhận thực tế, thị trường bia của Việt Nam đã sụt giảm hai con số trong năm 2023 và tiếp tục sụt giảm một con số tính từ đầu năm đến nay, điều này đã khiến các doanh nghiệp trong ngành đồ uống buộc phải thu hẹp hoạt động sản xuất – kinh doanh, cắt giảm nhiều lao động, đóng cửa các văn phòng khu vực, ảnh hưởng lớn tới an sinh xã hội ở các địa phương.

Trong những năm gần đây ngành bia cả nước sụt giảm mạnh về sản lượng, doanh thu, đặc biệt là lợi nhuận và đã có nhà máy phải đóng cửa.

Ngành bia chiếm 98,6% thị phần ngành đồ uống có cồn. Hiện nay Việt Nam sản xuất, tiêu thụ khoảng 4 tỉ lít bia/năm. SABECO, HEINEKEN Việt Nam, HABECO, Carlsberg là những doanh nghiệp nắm giữ gần 95% thị phần và tổng sản lượng ngành bia Việt Nam

Theo số liệu của Hiệp hội Bia – Rượu – Nước giải khát Việt Nam có được: Đối với HEINEKEN Việt Nam, lần đầu tiên sau nhiều thập kỷ, thị trường của hãng tại Việt Nam đã chứng kiến sự sụt giảm hai con số trong năm 2023. Mới đây, HEINEKEN Việt Nam đã có Công văn thông báo tạm dừng hoạt động của Nhà máy Bia Heineken Việt Nam tại Quảng Nam để tìm giải pháp tối ưu cho tài sản.

SABECO, HABECO cũng liên tiếp gặp nhiều khó khăn, sụt giảm cả doanh thu, sản lượng, lợi nhuận từ 1 đến 2 con số so với năm 2019. Các nhà máy sản xuất gia công trong hệ thống kiệt quệ bởi giá đầu vào tăng 20 - 40%, trong khi giá bán không thể tăng. Kéo theo hàng loạt hệ thống dịch vụ nhà khách sạn với hàng triệu lao động đi kèm.

Có doanh nghiệp ngành bia sản lượng tiêu thụ giảm ~30% so với năm 2019, ngân sách giảm 10% và phải cắt giảm 25% lao động. Trước cú sốc tăng thuế TTĐB, việc làm của người lao động đang đứng trước nguy cơ mất việc làm, ảnh hưởng đến thu nhập, đời sống của nhiều người lao động ở các địa phương có nhà máy bia, rượu...

Từ những khó khăn, thách thức đó, cộng đồng doanh nghiệp đồ uống mong muốn Chính phủ, Quốc hội cân nhắc xem xét giảm mức tăng thuế và giãn lộ trình tăng một cách hợp lý để tránh gây "sốc", ổn định thị trường, tạo điều kiện để doanh nghiệp thích nghi với việc tăng thuế trong trong thời gian tới. Bởi lẽ, tăng thuế chỉ là một giải pháp, Chính phủ cần nghiên cứu và thực hiện các giải pháp, thực thi nghiêm chống hàng lậu, hàng giả, hàng kém chất lượng, không rõ nguồn gốc xuất xứ để bảo vệ các doanh nghiệp kinh doanh hợp pháp, chống thất thu ngân sách và bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng.

Ánh Dương